Gechiedenis van een nieuw
lettertype
Aantekeningen bij het ontwerp van
Fedra Serif
Letterontwerp wordt – net als
veel andere disciplines – vaak gestuurd door
techniek. Iedere technologische verandering in
druktechniek was aanleiding voor een andere benadering,
ingegeven door de nieuwe mogelijkheden. In de
achttiende eeuw bijvoorbeeld, speelden nieuwe
lettertypen in op de verbeterde papierproductiemethoden
en druktechnieken die een sterker contrast tussen de
dikke en dunne delen van letters mogelijk maakten.
De introductie van de pantograaf
voor de stempel- en matrijsvervaardiging aan het eind
van de negentiende eeuw stelde letterontwerpers in
staat diverse varianten van een lettertype te
fabriceren op basis van een enkele ontwerptekening.
Inzicht in het mechanisch schalen van vormen veranderde
de visie op het alfabet; het was nu een flexibel
systeem, hetgeen resulteerde in een uitgebreide reeks
typografische varianten - versmald, verbreed, opgerekt,
enzovoort. In het midden van de twintigste eeuw had de
ingebruikname van fotozetsystemen tot gevolg dat
spatiëring en kerning met grotere nauwkeurigheid
konden worden ingesteld. Dankzij de nieuwe
mogelijkheden van fototechnologie, werden meer
lettertypen ontwikkeld die aaneengeschreven handschrift
simuleerden. En meer recent heeft de opkomst van de
personal computer gezorgd voor een golf van nieuwe
lettertypen geïnspireerd door voorheen niet
verkende motieven, zoals modulariteit of willekeur. Als
gevolg van deze technologische veranderingen werden
lettertypebibliotheken aangepast om in te spelen op
nieuwe denkbeelden.
Letterontwerpers laten zich niet
afschrikken door de problemen die technologie opwerpt.
Ze hebben een vak gekozen waarbij normen en beperkingen
het kader scheppen waarbinnen ze moeten werken. Ieder
probleem is voor een letterontwerper een nieuwe
uitdaging en in de afgelopen decennia waren er gelukkig
genoeg problemen.
Tijdens het werken aan het
lettertype Charter, werd Matthew Carter geconfronteerd
met een vreemd technisch probleem: computers waren niet
in staat te werken met lettertypebestanden groter dan
een bepaald aantal kilobytes. Carter kwam al snel met
een oplossing: een lettertype dat voornamelijk bestond
uit rechte lijnen, zodat het lettertypebestand klein
bleef omdat er maar weinig punten nodig zijn om de
letters te construeren. Met trots deelde hij de
technici mede: "Ik geloof dat ik jullie probleem
heb opgelost.." "Welk probleem?",
vroegen de technici. Doordat het computerprobleem met
betrekking tot de beperkte bestandsgrootte al bleek
verholpen, was Carters 'oplossing' inmiddels
achterhaald.
Letterontwerp uitsluitend
beschouwen als het oplossen van een probleem is te
beperkt en reduceert letterontwerp tot een puur
reactionaire bezigheid - een kunst die niet meer is
verbonden met haar eigen geschiedenis. Hoe meer
culturele vooruitgang wordt verdrongen door
technologische vooruitgang, hoe meer de achterliggende
drijfveren van letterontwerp, zoals continuïteit
en zelfbewustzijn, worden genegeerd. Het oplossen van
een technologisch probleem is slechts een kort
uitstapje in de loop van de geschiedenis. Worden alle
technische problemen opgelost, dan zou dat het einde
van de lettergeschiedenis betekenen, maar deze
geschiedenis kan juist zelf de belangrijkste inspiratie
voor nieuwe ontwerpen zijn.
Carter heeft – net als de
betere stempelsnijders, ontwerpers en drukkers –
bijgedragen aan de reeks van ontdekkingen, die tezamen
– het moge duidelijk zijn – de geschiedenis
vormen. Ze hebben de geschiedenis van het vak
vormgegeven door te reageren op actuele situaties. Hun
doel was niet iets dat al bestond opnieuw uit te
vinden, maar een onbekend aspect van de kunst zelf
bloot te leggen. Lettertypen die zijn ontworpen als
antwoord op de eisen van hun tijd dragen een steentje
bij aan de kennis die in de loop van de eeuwen is
vergaard; niet noodzakelijkerwijs door iets
revolutionairs te ontwerpen, maar door collectieve
kennis uit te breiden en aan te passen aan de eisen van
die tijd. Het concept van continuïteit is cruciaal:
iedere nieuwe creatie is een logisch gevolg op wat
daaraan vooraf ging en ieder nieuw lettertype is het
product van voortschrijdende inzichten.
Eigentijds letterontwerp is dus per
definitie historisch. Lettertypen zijn het resultaat
van processen; het zijn reacties op de condities
waaronder ze zijn gemaakt en lettertypen maken daardoor
direct deel uit van de geschiedenis.
Aan de andere kant hebben revivals
– of lettertypen die hun invloeden overbrengen
naar het heden – geen direct verband met moderne
eisen. Ze verstoren de logische opeenvolging van
ontwikkelingen en zijn slechts een herhaling van wat al
eens is gemaakt. Revivallettertypen zijn daarom
a-historisch, omdat ze zich buiten hun natuurlijke
historische omgeving bevinden. Ze schrijven hun eigen
kortstondige geschiedenis en maken geen deel meer uit
van het grote geheel.
De geschiedenis is al vaak
misbruikt als excuus voor vele misstanden, maar de
geschiedenis achterhaalt altijd degenen die daarvoor
verantwoordelijk zijn. De enige vijand van de
geschiedenis is het eind van de vooruitgang. Herhalen
wat al eens is gemaakt, sluit de cirkel van
ontdekkingen. Het belang geschiedenis te beschouwen als
een oneindige bron van cumulatieve kennis komt evenzeer
tot uitdrukking in de ongrijpbare processen als in de
tastbare resultaten. Geschiedenis wordt bepaald door
intellectuele drijfveren. Historische inzichten zijn
vaker geïsoleerde ontdekkingen van introverte
individuen dan het product van gangbare
technologieën.
De Oostenrijkse schrijver Herman
Broch, auteur van enkele vindingrijke en
vooruitstrevende romans, hield er de volgende
lijfspreuk op na: “De enige bestaansreden van een
roman is te ontdekken wat alleen een roman kan
ontdekken”. Mijn conclusie is evenzo optimistisch:
het doel van letterontwerp is op een geheel eigen
manier de eigen grenzen te verkennen.
